ÂM – DƯƠNG có rất nhiều đặc tính. Nhưng ba đặc tính quan trọng nhất là tính chất tương phản, lại tương giao, tương hòa và tính chất bao quát khắp vạn vật.
1. Tính chất tương phản của âm – dương:
Tính chất tương phản này của âm-dương có thể tìm thấy ở khắp cùng trong sinh hoạt hàng ngày: lạnh nóng, ướt khô, đêm ngày, tối sáng, nặng nhẹ, chết sống, thấp cao, ác thiện, nữ nam, tiểu nhơn quân tử…(chữ đầu thuộc âm, chữ sau thuộc dương).
Chính nhờ sự tương phản ấy, vạn sự, vạn vật mới được vận hành. Tuy trái ngược nhau, nhưng sự trái ngược của âm – dương không hoàn toàn, vì trong âm có dương và trong dương có âm, trong thái âm có thiếu dương và trong thái dương có thiếu âm.
2. Tính chất tương giao, tương hòa của âm dương:
Âm – dương tuy tương phản, nhưng cũng tương giao, tương hòa; dù trái ngược nhau nhưng vẫn tìm nhau (tương cầu), hòa nhau, giao nhau, xô đẩy nhau (tương thôi), để thay thế cho nhau chớ không ngăn chặn nhau hay triệt tiêu nhau. Hiện tường này rõ ràng: ánh sáng ban ngày thay cho bóng tối ban đêm, bốn mùa tuần tự hay đổi nhau.
Hệ Từ hạ của Kinh Dịch nói: “Nhật vãng tắc nguyệt lai, nguyệt vãn tắc nhật lai, nhật nguyệt tương thôi nhi sinh MINH yên. Hàn vãng tắc thử lai, thử vãng tắc hàn lai, hàn thử tương thôi nhi THẾ thành yên. Vãng giả khất dã, lai dã thân dã, khất thân tương cảm nhi LỢI sinh yên (Mặt trời qua thì mặt trăng lại, mặt trăng qua thì mặt trời lại, mặt trời với mặt trăng cảm ứng nhau và dinh ÁNH SÁNG. Lạnh qua thì nóng tới, nóng qua thì lạnh tới, nóng lạnh xô đẩy nhau mà sinh NGÀY THÁNG. Cái đã qua co lại, cái sắp tới duỗi ra, co duỗi như vậy mà sinh LỢI ÍCH).
Dương tác động gây mầm, âm nuôi dưỡng cho thành tựu (Dương sinh âm trưởng). Chỉ có dương đơn độc thì không thể có sanh, chỉ thuần có âm thì không thể trưởng dưỡng cho thành tựu được (cô dương bất sanh, thuần âm bất trưởng). Đây là một đặc tính rất quan trọng, ngoài đặc tính mâu thuẫn nói trên của âm dương, trong việc kiến tạo một ngôi nhà hợp cách.
3. Tính chất bao quát của âm dương:
Mọi sự, mọi vật đều có mầm mâu thuẫn nội tại. Sở dĩ có mầm mâu thuẫn đó vì mọi vật chứa cả âm lẫn dương. Tuy trái nghịch nhau, nhưng tác dụng của âm dương không nhằm diệt nhau, mà cùng bổ túc cái bất toàn cho nhau để cùng tồn tại. Dịch Lý khác với chủ thuyết của Hegel ở chỗ đó. Triết thuyết Đông Phương quan niệm “Vạn vật phụ âm nhi bảo dương, xung khí dĩ vi HÒA” (trong vạn vật, vật nào cũng bồng âm bế dương, có đủ cả âm dương, chính nhờ cái khí xung khắc ấy mà được hòa hợp – Lão Tử, Đạo Đức Kinh, bản chú giải của Thu Giang Nguyễn Duy Cần). Ngày nay, Toán học, Khoa Học thực nghiệm…..cũng đều biết rõ cả như vậy, khỏi cần biện giải ra đây. Trong vũ trụ, vạn vật chẳng có vật gì không tự mang trong bản thể của nó cả hai tính chất của âm dương.
Sự vật phân chia ra thì có hai nguyên tố mâu thuẫn, nhưng hợp lại thì vẫn đồng nhất; vì trở về với lý thái cực là hư không, hư không thì dung chứa được mọi sự, mọi vật. “Nhân nhân các hữu nhất thái cực, vật vật các hữu nhất thái cực” (Người hay vật gì cũng đều có một thái cực – Chu Hy).
Thiện Nhân St
