ĐẠO MẪU VIỆT NAM RA ĐỜI TỪ BAO GIỜ?

Trước Phật giáo hay sau?

Bạn có từng tự hỏi…

Nếu Phật giáo từ Ấn Độ truyền vào Việt Nam…

Nho giáo từ Trung Hoa du nhập…

Đạo giáo cũng có nguồn gốc từ bên ngoài…

Vậy Đạo Mẫu – tín ngưỡng đặc sắc của người Việt – bắt đầu từ đâu?

Có phải Đạo Mẫu xuất hiện sau khi Phật giáo truyền vào nước ta?

Hay Đạo Mẫu đã tồn tại từ rất lâu, ngay từ khi người Việt còn sống trong những làng quê ven sông, trước cả khi có sử sách ghi chép?

Đây không chỉ là một câu hỏi về lịch sử.

Đó còn là hành trình tìm về cội nguồn tâm hồn của dân tộc Việt Nam.

Muốn trả lời câu hỏi này, trước hết chúng ta cần hiểu một điều rất quan trọng.

Đạo Mẫu ngày nay không hình thành trong một thời điểm duy nhất.

Đó là kết quả của một quá trình phát triển kéo dài hàng nghìn năm.

Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, dân tộc học và lịch sử đều cho rằng, trước khi có hệ thống Tam phủ, Tứ phủ như ngày nay, cư dân Việt cổ đã có tín ngưỡng thờ các lực lượng của tự nhiên.

Họ sống dựa vào lúa nước.

Cuộc sống phụ thuộc vào mưa.

Phụ thuộc vào sông.

Phụ thuộc vào núi rừng.

Phụ thuộc vào đất đai màu mỡ.

Đối với họ, thiên nhiên không chỉ là môi trường sống.

Thiên nhiên còn là sức mạnh nuôi dưỡng và cũng có thể mang đến thiên tai.

Vì thế, con người gửi gắm lòng biết ơn và sự kính trọng vào những hình tượng thiêng liêng gắn với thiên nhiên.

Đó là một trong những nền tảng sớm của tín ngưỡng bản địa Việt Nam.

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, từ rất sớm, trong đời sống của cư dân nông nghiệp đã tồn tại tín ngưỡng tôn vinh hình tượng người Mẹ.

Người Mẹ sinh thành.

Người Mẹ nuôi dưỡng.

Người Mẹ che chở.

Hình tượng ấy dần được mở rộng thành biểu tượng của Mẹ Đất, Mẹ Nước, Mẹ Núi Rừng và những đấng bảo hộ cho cuộc sống cộng đồng.

Cần lưu ý rằng, giai đoạn rất sớm này chủ yếu được phục dựng từ khảo cổ học, nghiên cứu dân tộc học và tín ngưỡng dân gian; không có nghĩa là đã tồn tại ngay hệ thống Đạo Mẫu như chúng ta biết ngày nay.

Vậy Phật giáo xuất hiện ở Việt Nam khi nào?

Theo nhiều tài liệu lịch sử, Phật giáo đã truyền vào vùng Giao Châu khoảng những thế kỷ đầu Công nguyên thông qua cả đường biển và đường bộ.

Nhưng điều đáng chú ý là…

Khi Phật giáo đến Việt Nam, người Việt đã có sẵn nền tín ngưỡng bản địa.

Thay vì loại bỏ những tín ngưỡng cũ, người Việt có xu hướng dung hòa.

Nhiều ngôi chùa vừa thờ Phật, vừa phối thờ các vị thần hoặc các nhân vật được cộng đồng tôn kính.

Đây là một nét đặc sắc của văn hóa Việt Nam: tiếp nhận cái mới nhưng vẫn gìn giữ cội nguồn.

Đến khoảng thế kỷ XVI, hình tượng Liễu Hạnh xuất hiện trong truyền thuyết và văn học dân gian.

Theo thần tích và các truyền thuyết lưu truyền, bà được tôn là một trong "Tứ Bất Tử" của tín ngưỡng dân gian Việt Nam.

Điều quan trọng cần phân biệt là đây thuộc về truyền thuyết và tín ngưỡng dân gian, không phải một sự kiện lịch sử có đầy đủ chứng cứ như các sử liệu chính thống.

Từ việc tôn thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh cùng với quá trình hệ thống hóa các vị thần, tín ngưỡng thờ Mẫu dần phát triển thành hệ thống Tam phủ rồi Tứ phủ với nghi lễ, điện thờ và thực hành ngày càng hoàn chỉnh.

Như vậy, nếu hỏi:

Đạo Mẫu có trước Phật giáo hay không?

Thì câu trả lời cần được hiểu theo hai tầng nghĩa.

Nếu nói về tín ngưỡng thờ Mẹ, thờ các nữ thần và các lực lượng tự nhiên của cư dân Việt cổ…

Thì nhiều nhà nghiên cứu cho rằng những tín ngưỡng bản địa này đã tồn tại từ rất sớm, trước khi Phật giáo truyền vào.

Nhưng nếu nói về hệ thống Đạo Mẫu Tam phủ, Tứ phủ với đầy đủ nghi lễ, điện thần và thực hành hầu đồng như ngày nay…

Thì đó là kết quả của quá trình phát triển và hoàn thiện qua nhiều thế kỷ, đặc biệt từ giai đoạn hậu trung đại trở đi.

Chính vì mang trong mình nhiều lớp lịch sử, nhiều lớp văn hóa và sự giao thoa với Phật giáo, Đạo giáo cùng các tín ngưỡng dân gian, Đạo Mẫu đã trở thành một di sản độc đáo của Việt Nam.

Đó không chỉ là nơi gửi gắm niềm tin.

Mà còn là không gian lưu giữ âm nhạc chầu văn, nghệ thuật diễn xướng, trang phục truyền thống, tri thức dân gian và tinh thần gắn kết cộng đồng.

Năm 2016, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Sự ghi nhận này không phải để khẳng định niềm tin tâm linh là đúng hay sai, mà để tôn vinh những giá trị văn hóa, nghệ thuật và cộng đồng được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Lịch sử luôn cần được nhìn bằng tư liệu.

Truyền thuyết cần được trân trọng như một phần ký ức văn hóa.

Đức tin cần đi cùng sự hiểu biết.

Có lẽ, giá trị lớn nhất của Đạo Mẫu không chỉ nằm ở những nghi lễ linh thiêng.

Mà còn nằm ở đạo lý biết ơn.

Biết ơn cha mẹ.

Biết ơn thiên nhiên.

Biết ơn những người đã góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa Việt Nam suốt hàng nghìn năm.

Trong bài tiếp theo, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu vì sao cư dân nông nghiệp Việt cổ lại tôn thờ hình tượng người Mẹ, và tín ngưỡng ấy đã hình thành như thế nào trong đời sống của tổ tiên chúng ta.

Xin chào và hẹn gặp lại quý vị trong hành trình Giải Mã Đạo Mẫu Tứ Phủ Việt Nam.