Ở bài trước, chúng ta đã đi vào Hầu đồng – nghi lễ trung tâm của Đạo Mẫu. Nhưng một giá đồng không thể thăng hoa nếu thiếu tiếng đàn nguyệt, tiếng phách và lời văn của cung văn. Đó chính là Chầu văn – thứ âm nhạc linh thiêng được ví như linh hồn của điện Mẫu. Đây là Bài 12/50 trong loạt Giải mã Đạo Mẫu Tứ Phủ Việt Nam.
1. Chầu văn là gì?
Chầu văn, còn gọi là hát văn, hát chầu, ở một số nơi gọi là hát bóng, là lối hát nghi lễ dùng để dâng lên chư vị Thánh trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ, Tứ Phủ. Lời văn ca ngợi công đức, kể sự tích, tả cảnh sắc nơi các vị Thánh ngự, đồng thời gửi gắm lời cầu xin bình an, may mắn của người đi lễ. Người hát và đàn gọi là cung văn.
2. Ba lối hát: thờ – thi – hầu
- Hát thờ: cung văn hát dâng trước điện trong các ngày tiệc, ngày rằm, mùng một, không có người hầu đồng.
- Hát hầu: hát cùng từng giá đồng; mỗi vị Thánh giáng có bản văn, làn điệu riêng, dẫn dắt nhịp múa và các nghi thức.
- Hát thi: các cung văn trổ tài trong những cuộc thi, liên hoan, vừa giữ nghề vừa truyền lửa cho lớp sau.
3. Nhạc cụ của chầu văn
Linh hồn của dàn nhạc là đàn nguyệt, với hai dây, thùng đàn tròn như mặt trăng. Đi cùng là phách giữ nhịp, cảnh và thanh la điểm câu, trống thúc giục lúc Thánh giáng. Tùy điện, tùy dịp còn có thêm sáo, nhị, đàn tranh để tô màu cho từng giá. Người cung văn thường vừa đàn, vừa gõ phách, vừa hát.
4. Các làn điệu
Chầu văn có hệ thống làn điệu phong phú: bỉ, dọc, phú, cờn, xá, hãm, kiều dương, thổng, ồng… Mỗi làn điệu mang một sắc thái: phú trang nghiêm khoan thai, cờn mềm mại thường dành cho các giá Chầu Bà, xá rộn ràng mang âm hưởng miền núi. Lời văn phần lớn viết theo thể thơ lục bát, song thất lục bát, dễ thuộc, dễ ngấm. Cung văn giỏi phải biết chọn điệu hợp với từng vị Thánh, từng khoảnh khắc của giá đồng.
5. Chầu văn và di sản văn hóa
Chầu văn và hầu đồng không thể tách rời: không có văn thì giá đồng mất hồn. Năm 2016, Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, trong đó có chầu văn, được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Ngày nay chầu văn còn bước ra sân khấu, trở thành một loại hình nghệ thuật được nhiều người yêu mến.
Lời nhắn của thầy: nghe chầu văn là nghe bằng tai và cảm bằng tâm. Đi lễ, hầu đồng cốt ở lòng thành, giữ đúng tín ngưỡng, tránh mê tín và phô trương tốn kém.
Bài tiếp theo: Bài 13/50 trong loạt Giải mã Đạo Mẫu Tứ Phủ Việt Nam.
Sách và vật phẩm gợi ý
Hình minh họa: Phong Thủy Đất Việt tự thiết kế.
Phong Thủy Sư Thanh Nhàn – phongthuydatviet.com
