Ở bài trước, chúng ta đã hiểu vì sao người Việt từ ngàn xưa tôn thờ hình tượng Người Mẹ.
Nhưng có một câu hỏi tiếp theo:
Từ những nữ thần sông, nữ thần núi rải rác khắp làng quê…
Làm sao người Việt lại có được một hệ thống Tam phủ, Tứ phủ chặt chẽ như ngày nay?
Đó là một hành trình rất dài.
Và hôm nay, chúng ta sẽ cùng đi qua hành trình ấy.
Hãy hình dung một ngôi làng Việt xưa.
Làng nằm bên sông thì thờ thần sông.
Làng dưới chân núi thì thờ thần núi.
Làng ven biển thì thờ những vị thần bảo hộ người đi biển.
Mỗi làng có một vị thần riêng, một câu chuyện riêng, một ngôi đền riêng.
Trong số đó, có rất nhiều vị là nữ thần.
Có vị là thần của tự nhiên.
Có vị là người phụ nữ có công với dân với nước, sau khi mất được nhân dân lập đền thờ phụng.
Ở giai đoạn này, các tín ngưỡng ấy còn mang tính địa phương.
Chưa có một hệ thống chung.
Chưa có một trật tự sắp xếp các vị thần thành từng hàng, từng phủ.
Vậy điều gì đã làm thay đổi?
Trước hết là sự giao lưu giữa các vùng miền.
Người đi buôn, người đi lính, người di cư mang theo niềm tin của quê hương mình đến vùng đất mới.
Một vị nữ thần vốn chỉ được thờ ở một làng, dần được nhiều nơi biết đến và phối thờ.
Thứ hai là sự giao thoa với các hệ tư tưởng khác.
Khi Đạo giáo truyền vào, người Việt tiếp nhận quan niệm về các cõi Trời, Đất, Nước.
Khi Phật giáo phát triển, nhiều đền Mẫu được dựng gần chùa, nhiều chùa phối thờ Mẫu, tạo nên mô hình "tiền Phật hậu Mẫu" ở không ít nơi.
Thứ ba là vai trò của truyền thuyết và văn chương dân gian.
Đặc biệt là sự xuất hiện của hình tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh trong truyền thuyết từ khoảng thế kỷ XVI trở đi.
Liễu Hạnh trở thành một hình tượng trung tâm, giúp quy tụ nhiều vị thần khác về chung một hệ thống.
Từ đó, hình thành quan niệm Tam phủ – ba cõi cai quản vũ trụ:
Thiên phủ – miền Trời.
Nhạc phủ – miền Núi Rừng.
Thoải phủ – miền Sông Nước.
Mỗi miền có một vị Mẫu cai quản.
Về sau, nhiều nơi bổ sung thêm Địa phủ – miền Đất, để thành Tứ phủ.
Cũng cần nói rõ, cách gọi và cách sắp xếp các phủ không hoàn toàn giống nhau giữa các vùng, các đền phủ và các nhà nghiên cứu.
Đây là một tín ngưỡng dân gian, phát triển qua truyền khẩu và thực hành, nên có sự đa dạng là điều tự nhiên.
Điều đáng quý là trong quá trình hệ thống hóa ấy, các vị thần địa phương không bị xóa bỏ.
Họ được "xếp chỗ" trong một trật tự chung.
Có hàng Mẫu.
Có hàng Quan.
Có hàng Chầu.
Có hàng Ông Hoàng.
Có hàng Cô, hàng Cậu.
Nhiều vị trong số đó gắn với một vùng đất cụ thể, với núi rừng phía Bắc, với sông nước đồng bằng, với những nhân vật trong lịch sử và truyền thuyết.
Nhờ vậy, Tứ phủ giống như một tấm bản đồ văn hóa của cả dân tộc.
Mỗi vị thánh là một mảnh ký ức của một vùng đất.
Nhìn lại cả hành trình, chúng ta thấy một đặc điểm rất Việt Nam:
Không phủ nhận cái cũ.
Không khước từ cái mới.
Mà dung hòa, sắp xếp, để tất cả cùng tồn tại.
Từ tín ngưỡng thờ Mẹ của cư dân nông nghiệp, đến các nữ thần làng xã, rồi đến Tam phủ, Tứ phủ…
Đó là một dòng chảy liên tục kéo dài hàng nghìn năm.
Và dòng chảy ấy vẫn đang tiếp diễn trong đời sống hôm nay.
Trong bài tiếp theo, chúng ta sẽ cùng trả lời một câu hỏi mà rất nhiều người thắc mắc: Đạo Mẫu có phải là một tôn giáo không?
Xin cảm ơn quý vị đã đồng hành cùng Phong Thủy Sư Thanh Nhàn trong hành trình Giải mã Đạo Mẫu Tứ Phủ Việt Nam.
